Emisariusz Jan Karski

karski Książka ta, to prawdziwa rewelacja. Ale tylko dla koneserów. Dotyczy życia jednego człowieka – Jana Karskiego. Szef sekcji polskiej „Głosu Ameryki” Maciej Wierzyński udostępnił nam coś w rodzaju  spowiedzi z jego życia[1]. Jest to zapis magnetofonowy 17 godzin rozmów przeprowadzonych z Janem Kozielewskim – Karskim. Był on emisariuszem Polski Podziemnej do rządu emigracyjnego w Londynie. Przeprowadzone w latach dziewięćdziesiątych rozmowy są niezwykle precyzyjnym odtworzeniem jednego z najważniejszych przedsięwzięć aliantów podczas II wojny światowej.

Warsztat kuriera

Kim był kurier rządu londyńskiego? Jakie wymogi musiał spełniać? Podstawą były wysokie walory intelektualne, a przede wszystkim fenomenalna pamięć.  Nie wolno mu było mieć żadnych notatek. Konieczne było dobre rozeznanie w sytuacji krajowej. Stąd Jan Karski odbywał przed każdą misją rozmowy z kierownictwem politycznym i wojskowym polskiego państwa podziemnego Musiał zapamiętać, co miał przekazać władzom londyńskim. Następnie ruszał wyposażony w fałszywą tożsamość w podróż przez okupowaną Europę.
Po raz pierwszy Jan Kozielewski, bo takie było jego prawdziwe nazwisko, wyruszył do rządu emigracyjnego, wówczas jeszcze we Francji, w styczniu 1940 r. W kwietniu powrócił do Warszawy. Z kolejną misją wyruszył w czerwcu 1940 r. Tym razem miał pecha. Wydał go Niemcom słowacki chłop, u którego zanocował. Tortury i udana ucieczka ze szpitala w Nowym Sączu. Na kilka miesięcy zatrzymał się w Krakowie, gdzie współpracował z Józefem Cyrankiewiczem. Ten dał mu radę: „nigdy nie wspominaj, że byłeś kurierem”. To spowodowało w latach siedemdziesiątych wiele pretensji, m. in. Zofii Rysiówny, która mu wcześniej bardzo pomagała.  
We wrześniu 1941 r. dotarł do Warszawy. Znów rozpoczął przygotowania do wyjazdu. Spotkał się z przedstawicielami konspiracji żydowskiej, którzy zorganizowali mu wyprawę do getta warszawskiego i getta tranzytowego w Izbicy. Ta działalność Jana Karskiego wykraczała poza obowiązki wynikające z funkcji emisariusza.  Ryzyko, jakie podejmował, wchodząc do getta i obozu, było może nierozsądne, ponieważ wystawiało go na dodatkowe niebezpieczeństwo. Jednak bez tego nie mógłby zawieźć Anglikom i Amerykanom wiarygodnej relacji. To były niezwykle trudne i emocjonujące fragmenty z jego misji.
W październiku 1942 r. ponownie wyruszył do Londynu. Był pierwszym, który przekazał szczegółowe informacje o likwidacji społeczności żydowskiej politykom brytyjskim, a następnie prezydentowi Rooseveltowi. Jego wstrząsające relacje nie spowodowały jednak żadnych stanowczych działań aliantów. Jednak liczne fragmenty książki pokazują nam gdzie tworzyła się polityka światowa i w czyich rękach były decyzje.

Znaj swoje miejsce

Możemy czytać i rozkoszować się erudycją i taktem dyplomatycznym Jana Karskiego. A także podziwiać jego świadomość, jaka była jego rola i miejsce w tych wydarzeniach. Nie chwalił się bynajmniej swymi wojennymi wyczynami. Nie przeceniał też wagi swych spotkań najpotężniejszymi politykami świata. Podkreślał, jak był onieśmielony rozmowami z Edenem czy Rooseveltem, opowiadał z upodobaniem, jakie popełniał gafy.
Książka rzuca światło na wzajemne stosunki panujące pomiędzy poszczególnymi działaczami i ugrupowaniami, a także na stosunek Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych do sprawy polskiej i eksterminacji narodu żydowskiego. Postać Jana Karskiego w dwójnasób ukazuje także ignorancję, która cechuje rządzących Stanami Zjednoczonymi. Zwłaszcza zaufanie, jakie pokładali oni w Józefie Stalinie. W kwietniu 2012 r. Jan Karski został pośmiertnie odznaczony przez Baracka Obamę Medalem Wolności, prezydent wspomniał o „polskich obozach” wbrew temu, o czym świadczył sam odznaczony.
Warto może zwrócić uwagę na sprawy polskie. Polacy mają skłonność – mówił Jan Karski – szczególnie na emigracji, w wyolbrzymianiu roli Polski w dziejach świata, a także podkreślania swej roli w wydarzeniach. Mają natomiast problemy z uświadomieniem sobie skromnej roli, jaką nasz kraj odgrywał w XX wieku. W okresie międzywojennym tylko decyzja o wojnie z bolszewikami była jedyną naszą samodzielną decyzją.
Niezwykle wysoko Jan Karski oceniał polski ruch oporu, który był z pewnością największy w Europie,  a także polskie „państwo podziemne”. Dał temu później wyraz w słynnej książce[2]. Ukazało się wówczas wiele recenzji, a John Chamberlaine pisał w „Harper’s Magazine: „Rzecz niezwykła, by książka była zarazem wspaniałym dokumentem historycznym, peanem ku czci miłości człowieka do wolności, pierwszorzędną historią przygodową i przerażającym oskarżeniem gwałtu i żądzy. Opowieść o państwie podziemnym Jana Karskiego ma w sobie to wszystko”.
Nie krytykował Powstania Warszawskiego. Uważał, że pozbawione szans na sukces militarny i tak by wybuchło. Gdyby nie wezwali do niego dowódcy Armii Krajowej, zostałoby sprowokowane przez podziemie komunistyczne posłuszne ZSRR. W tej wojnie Polacy byli w sytuacji bez wyjścia.
Gdy wybuchło Powstanie Warszawskie w ewidencji KG AK było pół miliona ludzi. Utrzymywano regularną komunikację z Londynem, prowadzono akcje dywersyjne, działała partyzantka, wysadzano pociągi. Za to Niemcy palili całe wsie i miasteczka. Ale alianci i tak by wojnę wygrali. I to bez naszego udziału – mówi Jan Karski. Nie trwała by ani jeden dzień dłużej.
– To może brzmieć kontrowersyjnie, bo uderza w naszą dumę narodową i uczucia patriotyczne. Rani naszą skłonność do poświęceń: własnego narodu, własnego ludu. Częstego nie liczenia się ze stratami. A o wyniku wojny – podkreślał Jan Karski – zadecydowała gigantyczna produkcja sprzętu przez aliantów – tysiące czołgów, samolotów i okrętów.
W 1986 r. Maciej Wierzyński był świadkiem wykładu profesora Karskiego o dyplomacji wielkich mocarstw podczas II wojny światowej. Wówczas to usłyszał: „Pretensje Polaków do Roosevelta, że zdradził nas w Jałcie nie mają sensu. Roosevelt nie był prezydentem Polski. Był prezydentem Stanów Zjednoczonych”. Takie wypowiedzi nie przypadły z pewnością do gustu wielu polonijnym słuchaczom. I nie tylko.  

Dlaczego Zachód nie interweniował?

Raporty, które przywiózł Jan Karski o zagładzie Żydów nie przeszły bez echa na Zachodzie, choć początkowo brzmiały niewiarygodnie. Bo były tak straszne, że aż niepojęte. Przytacza liczne rozmowy z działaczami żydowskimi, którzy nie mogli w to uwierzyć. Wywołały one później wiele wypowiedzi prasowych. Publikował tekst niemal każdy dziennikarz, który go spotkał. Nie zrobił tego nie wiadomo dlaczego Walter Lippmann. Odbyły się liczne manifestacje organizacji żydowskich. Ale pytanie, dlaczego polityczny Zachód milczał pozostaje wciąż bez odpowiedzi.
Wymiar tragiczny losu Karskiego polegał na tym, że tak naprawdę słuchano go, przyjmowano. Wysłuchiwano grzecznie, ze zrozumieniem, czasem tylko kręcąc głową z niedowierzaniem. Ale to nic nie zmieniło. Wysłuchiwano go, ale go nie słyszano. Przykład Karskiego pokazuje dobitnie i w sposób okrutny, że nie można poruszyć sumienia świata (jak o to prosili go Żydzi spotkani w getcie). Coś takiego jak sumienie świata nie istnieje. Świat cierpi na głuchotę.
Chyba, że przyjmiemy, że zdawano sobie sprawę z niemożności udzielenia pomocy. Nie miało to jednak żadnego znaczenia, ani wpływu na strategię wojenną Aliantów. Świadomość dokonującego się Holocaustu była powszechna, ale to nie zmieniło ani na jotę polityki wobec Żydów. Do tego potrzebna by była nowa strategia, wciągnięcie Stalina i ZSRR, jakieś konferencje. Rozpracowania niezwykle skomplikowanych problemów.
Tymczasem zasadniczym celem było zniszczenie potencjału wojennego Niemiec – a ten był wciąż ogromny. Zmuszenie Trzeciej Rzeszy do bezwarunkowej kapitulacji. Żadne sprawy nie mogły tego komplikować. Tak widział to Jan Karski podczas wojny i po latach podczas rozmów z Maciejem Wierzyńskim.

Kilka uwag

Zapis z nagranych rozmów to relacja z życia Jana Karskiego opowiedziana przez niego samego. Jest pełna niezwykle ciekawych opinii, które mogą być uznane za ekstrawaganckie, zbyt skrajne. Często odbiegają od utrwalonych przez narodowe mity i oficjalną historiografię. Jan Karski dał temu wyraz podczas uroczystości nadania mu doktoratu honorowego przez Uniwersytet Łódzki.  Jego wypowiedź ukazała się pod tytułem „Walczcie z mitami” w „Gazecie Wyborczej”. Inny „Kurier z Warszawy” Jan Nowak – Jeziorański rzucił uwagę, że „ze wszystkich londyńskich rozmówców może on najtrafniej oceniał sytuację Polski”. Było to powiedziane po konferencji w Teheranie w 1943 r. – gdzie Polska – w sensie politycznym przegrała wojnę.
Wspomnienia Karskiego pokazują rolę kuriera z okupowanego kraju, a także obrazują sposób przekazywania i odbierania wiadomości przez poszczególnych ludzi, co jest niezwykle ważne w badaniu wydarzeń dotyczących terytorium okupowanej Polski.   

***

P.S. Pojęcie „Polskie obozy śmierci” prawdopodobnie wzięło się z tekstu: „Polish Death Camps” by Jan Karski, Collier's Weekly, 1944, October 14 ss. 18 – 19. W zamyśle amerykańskiego czasopisma pojęcie to miało być skrótem myślowym dotyczącym „obozów koncentracyjnych leżących na terenie Polski”.
Jest to jednak sformułowanie fałszywe i dezinformujące. Bo doprowadziło do powstania przekonania – wielokrotnie zresztą prostowanego – że Polacy byli współtwórcami obozów zagłady oraz współsprawcami eksterminacji Żydów oraz innych zbrodni popełnionych w tych obozach.
Na terenie ziem okupowanej Polski niemieccy naziści umiejscowili 5 obozów koncentracyjnych, tyle samo było we Francji czyli dwukrotnie mniej niż w Niemczech, gdzie funkcjonowało 12 obozów. Nie licząc wielu w innych krajach.

Lech Kańtoch


---
[1] Jan Karski, Maciej Wierzyński, Emisariusz, własnymi słowami, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2012, s. 256
[2] Jan Karski, Courier from Poland: The Story of a Secret State, Boston 1944 (Polskie wydanie: Tajne państwo: opowieść o polskim Podziemiu, Warszawa 1999).
 

Wydanie bieżące

Recenzje

Są książki, które próbują objaśnić geopolitykę. „Odessanie” Anety Wybieralskiej i Janka Sanockiego robią coś trochę innego: zamiast zaczynać od map, sojuszy i interesów wielkich państw, pozwalają najpierw wejść do miasta i pobyć w nim przez chwilę.

Więcej …
 

Opracowanie „O racji stanu. Ignacy Daszyński 1866-1936” powstało w Roku Daszyńskiego ogłoszonym przez Sejm RP z okazji 90 rocznicy śmierci wybitnego socjalisty i jednego z twórców niepodległości Polski w 1918 roku.

Więcej …
 

W czerwcu, w warszawskim Klubie Księgarza na Rynku Starego Miasta miała miejsce promocja książki prof. Zdzisławy Janowskiej „Dobro wspólne a rzeczywistość polska. Patologia rządzenia”. Książka ta została napisana w oparciu o własne badania Uczonej, o dokumenty i obserwacje uczestniczące. Autorką jest uczoną i zarazem politykiem.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 28 gości 

Statystyka

Odsłon : 8491499

Książka „Przegląd Socjalistyczny: Almanach 2004 – 2024” jest zbiorem wybranych artykułów, które ukazały się w okresie ostatnich 20 lat na łamach kwartalnika. Stanowią one niewielką, ale ważną cześć dorobku pisma. Jest to zbiór 60 artykułów: esejów, materiałów publicystycznych, felietonów napisanych przez 42 wybitnych autorów.

Więcej …
 

Więcej …
 

Więcej …

Temat dnia

Zróbmy coś!

Tak się zastanawiam, czy poza marszami ciszy, telewizyjnym zalewem informacji, który potrwa przez kilka dni, ktokolwiek w Polsce zrobi coś konkretnego aby poprawić nasze bezpieczeństwo i realnie zaradzić problemowi??? Bardzo wątpię.

Więcej …
 
Krakowska masakra pokłosiem haseł „kościół, szkoła, strzelnica”...?

W dniu 7 listopada br. po godzinie 15 ulicami wokół Rynku Głównego w Krakowie (m.in. ulicą Sławkowską) przejechał samochód, z którego kierowca zaczął strzelać z karabinu (typu wojskowego „AR-15”) do przypadkowych przechodniów. Wśród osób przechodzących w tamtej okolicy powstał popłoch i większość z nich ratowała/asekurowała się ucieczką do pobliskich punktów restauracyjnych i sklepowych.

Więcej …
 

Na lewicy

Tradycyjnie, w dniu 13 listopada 2026 roku, złożyliśmy kwiaty przy obelisku upamiętniającym słynną bitwę polskich socjalistów z Kozakami w roku 1904 na Placu Grzybowskim w Warszawie. Była to pierwsza taka wielka akcja PPS przeciw uciemiężeniu Polaków w zaborze rosyjskim, która historycznie stała się przysłowiowym chrztem bojowym Polskiej Partii Socjalistycznej.

Więcej …
 

W związku z tragicznymi wydarzeniami w Krakowie w dniu 7 listopada 2026 roku Polska Partia Socjalistyczna opublikowała Stanowisko, w którym potępia mord, do którego doszło na Krakowskim Rynku.

Więcej …
 

W dniu 7 listopada 2026 roku liczna grupa działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej złożyła kwiaty pod pomnikiem Ignacego Daszyńskiego w Warszawie.
Rokrocznie, od momentu postawienia pomnika Daszyńskiego przy Trakcie Królewskim w Warszawie, w dniu powołania Rządu Ludowego Republiki Polskiej składane są kwiaty przez przedstawicieli PPS i innych ugrupowań lewicowych.

Więcej …
 

W dniu 6 listopada 2026 roku odbyła się w UMCS w Lublinie konferencja naukowa „U progu Niepodległej: Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego i jego miejsce w procesie odbudowy Państwa Polskiego”.
Konferencja była kontynuacją corocznych przedsięwzięć organizacyjnych i politycznych mających na celu upamiętnienie powołania w dniu 6/7 listopada 1918 roku Rządu Ludowego pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.

Więcej …
 

W dniu 27 października 2026 roku w Sali kolumnowej Sejmu RP odbyła się konferencja naukowa zorganizowana z okazji 90 rocznicy śmierci Ignacego Daszyńskiego, premiera Rządu Ludowego w 1918 roku i Marszałka Sejmu w II RP. Konferencja odbywała się pod hasłem: „Ignacy Daszyński. Wokół dziedzictwa demokraty, socjalisty, Marszałka Sejmu”.

Więcej …
 

W dniu 1 października 2026 roku w Płocku odbyła się promocja monografii „O racji stanu. Ignacy Daszyński (1866-1936)”, której organizatorem było Towarzystwo Naukowe Płockie. Monografia powstała pod redakcją naukową dra Andrzeja Ziemskiego. Wyboru tekstów i opracowania dokonał redaktor Przemysław Prekiel.

Więcej …
 

W dniu 12 września 2026 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Rady Mazowieckiej PPS.
Podczas posiedzenia przedyskutowano aktualną sytuację polityczną w kraju. Zwrócono uwagę na potrzebę podjęcia dyskusji na temat przygotowań do mających się odbyć w roku przyszłym wyborów parlamentarnych.

Więcej …
 

W dniu 31 lipca 2026 roku, w przeddzień kolejnej, 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego w Kwaterze powstańców na Cmentarzu Bródnowskim, w której pochowano bojowców PPS, odbyła się uroczystość złożenia kwiatów.

Więcej …
 

W dniu 23 czerwca 2026 roku w Warszawie z okazji 80-tych urodzin upamiętniono Józefa Oleksego, marszałka Sejmu ( II i IV kadencji w latach 1993–1995 i 2004–2005) i premiera (1995–1996). W godzinach rannych grupa przyjaciół złożyła wieńce na grobie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Józef Oleksy zmarł 9 stycznia 2015 roku.

Więcej …
 

25 maja 2026 roku obchodziliśmy 100 rocznicę urodzin Jana Józefa Lipskiego, człowieka zasłużonego również dla ruchu socjalistycznego. W latach 1990-1991 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naczelnej PPS.

Więcej …
 

W dniu 12 maja 2026 roku w Akademii Piotrkowskiej odbyła się konferencja naukowa z okazji 100 rocznicy zamachu majowego pt. „Wojna Polsko – Polska”.

Więcej …
 

W dniu 9 maja 2026 roku w Warszawie w obrębie ulicy Śmiałej na Żoliborzu dokonano otwarcia skweru imienia prof. Krzysztofa Dunin-Wąsowicza, wybitnego historyka, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej, uczestnika ruchu oporu podczas II wojny światowej.

Więcej …