Kawior i popiół



 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bohaterami książki amerykańskiej historyczki Marci Shore są, urodzeni na przełomie 19. i 20. wieku, warszawscy intelektualiści, młodzi przedstawiciele awangardy początku lat 20., zafascynowani marksizmem i – w różnym stopniu – związani z ruchem komunistycznym. Autorka usiłowała odnaleźć źródła tej fascynacji, później wypartej przez rozczarowanie. Źródeł poszukiwała w biografiach, w wydarzeniach i wielu społecznych zjawiskach ówczesnej Polski.
Nie będzie uproszczeniem przekonanie, że „miłością pokolenia tych pisarzy był Majakowski. Zbliżyli się do marksizmu, rewolucji nie przez Marksa i Engelsa, tylko przez Majakowskiego – mówiła Marci Shore w wywiadzie dla jednej z polskich gazet. – Jego wizyta była dla nich olśnieniem, początkiem nowego świata. Przed tym jednak, zanim gościli Majakowskiego w Warszawie, byli futurystami. Przepojeni jednocześnie poczuciem misji wobec świata, Polski, Warszawy, gotowi łamać wszystko, co ten świat degenerowało.
Marksizm, poznawany początkowo przez rewolucyjne wiersze Majakowskiego, zauroczył ich, stał się – jak pisze autorka – żywym doświadczeniem „w jego nieograniczonej złożoności, ukazując klęskę wszelkich typowości. Zamiast kreślić paradygmat, próbowałam zrozumieć, jak przeżywali marksizm Europejczycy, Wschodni Europejczycy, żydowscy intelektualiści w dwudziestym wieku”.
Podjęta przez Marci Shore próba zrozumienia jak Wschodni Europejczycy „przeżywali marksizm” powiodła się. Otrzymaliśmy książkę oryginalną, wybitną. Jest to praca – jedna z nielicznych w Polsce i nie tylko – wolna od prymitywnych, antykomunistycznych stereotypów. Więcej – można powiedzieć, że Marci Shore tym stereotypom przeciwstawia się, co nie przeszkadza jej zachować krytycyzm wobec wielu negatywnych doświadczeń praktyki komunistycznej 20. wieku. Jest to jednak krytycyzm naukowca, wynik rzetelnej analizy, a nie  propagandowy szum, który w ostatnich latach stał się w Polsce i w innych krajach europejskich niemal jedyną metodą prowadzenia dyskusji historycznych.
Autorka z godną podziwu i uznania skrupulatnością penetruje, bada, prześwietla ze wszystkich możliwych stron biografie bohaterów. Władysław Broniewski, Bruno Jasieński, Jan Lechoń, Julian Przyboś, Anatol Stern, Julian Stryjowski, Julian Tuwim, Aleksander Wat i jego żona, Adam Ważyk, a – w tle, bynajmniej nie na drugim planie – Adolf i Jakub Bermanowie, Jerzy Borejsza, Izaak Deutscher, Jan Hempel, Alfred Lampe, Adolf Warski, Wanda Wasilewska – ożywają na stronach książki. Ożywają wraz ze sprzecznościami, konfliktami, dramatami ówczesnego czasu. Marci Shore opowiada Czytelnikowi o ich losach z takim mistrzostwem, że niemal czuje się on współuczestnikiem wydarzeń. We wstępie napisała, że „historia tych ludzi i łączących ich więzi jest opowieścią o podróży z kawiarni literackich na korytarze władzy, opowieścią o wierze i zdradzie”. I to jest myśl przewodnia tej mądrej książki.
Czytelnik poznaje jej bohaterów jako ludzi w większości głęboko ideowych. Marci Shore prowadzi ich od manifestów futurystycznych i poezji proletariackiej, od literackich kawiarni do więziennych cel Polski przedwrześniowej; przez stalinowski terror i nazistowskie ludobójstwo; od fascynacji do rozczarowania komunizmem. Powinny skłaniać do refleksji m.in. odtwarzane z notatek i zapisków opisy toczących się między osadzonymi w celach młodymi intelektualistami i siedzącymi razem z nimi robotnikami-komunistami. We wrześniu 1931 r. został np. aresztowany zespół redakcyjny „Miesięcznika Literackiego”. Więźniów z „Miesięcznika Literackiego” przeniesiono na górę, do „Centralniaka”, centralnego więzienia warszawskiego, gdzie umieszczono ich w różnych celach z prawdziwymi robotnikami-komunistami. Członkowie KPP mieli za sobą doświadczenie dłuższych pobytów w więzieniu, wykorzystywali czas do pogłębienia swojej marksistowskiej edukacji. „Polskie więzienia – pisze Marci Shore – służyły za uniwersytety dla komunistów, którzy byli niezwykle zorganizowani i zdyscyplinowani (…) Komuniści trzymali się ścisłego harmonogramu lektur, dyskusji i wykładów. Wiedzieli, że siedzą z nimi redaktorzy „Miesięcznika Literackiego” i wiele od nich oczekiwali”.
Uczyli się również intelektualiści. Marci Shore opisuje m.in. ogromną demonstrację na placu Teatralnym przeciw dyktaturze Piłsudskiego. W pewnym momencie żołnierze otworzyli ogień do tłumu. Wśród demonstrantów był Izaak Deutscher, przemawiał Adolf Warski. Po manifestacji Broniewski pisał do żony: „Piszę ten list pod wrażeniem krwawej masakry, w jakiej się znalazłem dziś na Placu Teatralnym (…)”
Środowisko lewicowych bądź lewicujących intelektualistów polskich było rozdyskutowane i bardzo czynne. Redagowali czasopisma, toczyli spory, nie obce im były konflikty, choć łączyły ich silne przyjacielskie więzi. Shore zauważa, że Watowi i jego kolegom bliższy był leninizm, niż kształtujący się wówczas stalinizm. Byli przekonani, że muszą stworzyć rewolucyjną awangardę, która wykształci w masach świadomość klasową. „Był to okres autentycznych poszukiwań prawdziwej proletariackiej literatury, zdolnej wyrazić potrzeby walki klasowej, poszukiwań głosu, języka, estetyki, które pozwolą pisać dla polskich robotników i o polskich robotnikach. Nikt tak naprawdę nie wiedział, na czym ta literatura miałaby polegać i jaką formę powinna przybrać” – notowała Marci Shore.
…Losy rzuciły ich do Związku Radzieckiego. Tam zetknęli się ze stalinizmem, oglądani nieufnie, KPP była już rozwiązana, a jej kierownictwo zlikwidowane pod zarzutem szpiegostwa. Jasieński, Stande, Wandurski, Hempel, Warski zostali rozstrzelani w 1937 r. Inni byli więzieni lub zesłani do obozów. To był najtragiczniejszy rozdział ich biografii, najtrudniejsza próba, której zostali poddani. Część tej próby nie wytrzymała i rozczarowała się nie tylko do stalinowskiej praktyki, ale i do marksizmu. Wielu potrafiło oddzielić ideę od jej wynaturzenia, od totalitaryzmu, który przecież z tej idei nie wyrastał, a dojrzał w specyficznych, skomplikowanych warunkach.
Autorka nie ukrywa swojego, dyskretnego sentymentu, a nawet sympatii do swoich bohaterów. Pisze o nich ciepło, obiektywnie, zachowując pewien dystans do wydarzeń, w które historia uwikłała część lewicowej elity polskich intelektualistów. Być może ów dystans i ciepła sympatia wynikają nie tylko z koncepcji warsztatowej, ale i z faktu, że zdołała poznać życie tych ludzi do głębi, ze wszystkimi, najbardziej intymnymi szczegółami. Budzi szacunek ogromny trud, który Marci Shore włożyła w poznanie ich życia. Spenetrowała 17 archiwów w pięciu krajach, była w Archiwum Kominternu w Moskwie, w archiwum Broniewskiego w Warszawie, dysponuje kserokopiami teczek NKWD, założonych w czasie prowadzonych śledztw, odbyła dziesiątki konsultacji. Od potomków swoich bohaterów uzyskała zgodę na wykorzystanie osobistej korespondencji i innych materiałów.
Rzetelna jest niewątpliwie analiza kwestii żydowskiej, stosunków polsko-żydowskich, rozpatrywanych w kontekście ówczesnych warunków. Prof. Andrzej Walicki, pisząc o książce Marci Shore, zwrócił uwagę, że główną wartością jej pracy jest ujęcie problemu tzw. polskiej „żydokomuny” w sposób historyczny, sytuacyjny, z intencją zrozumienia, a nie „rozliczania”, i ze świadomym dystansem wobec antykomunistycznego triumfalizmu. Nie przypisuje wyboru marksizmu jakiemuś dziwacznemu zaślepieniu lub „bezgranicznej głupocie”, przeciwnie, stara się zrozumieć międzywojenny marksizm polski, jako „żywe doświadczenie” ówczesnej lewicy, widząc w nim dowód, że inteligencja polska żyła wówczas problemami ogólnoeuropejskimi, bez zasklepiania się w narodowym prowincjonalizmie”.
Badanie losów lewicowej polskiej inteligencji posłużyło autorce do sformułowania poglądu, że marksizm okresu międzywojennego w Polsce był częścią marksizmu ogólnoeuropejskiego. A marksizm ogólnoeuropejski reprezentował ideologię nowoczesności, jako kierunku podporządkowującego teraźniejszość przyszłości. Marci Shore uważa, że zrozumienie uwodzicielskiej – jak pisze – siły marksizmu jest kluczowe dla zrozumienia europejskiej (i nie tylko europejskiej) nowoczesności. Nie można więc uznać go za kierunek przestarzały. Dla poparcia tej tezy, przywołuje esej Jackues’a Derridy „Widma Marksa”, który prognozuje, że nasz kontynent ponownie znajdzie się pod wpływem marksizmu, a jego duch – marksistowski heglizm, pojęcie postępu oraz pogląd, że procesy rozwojowe w społeczeństwie zmierzają do realizacji jakiegoś ostatecznego celu – zostaną zaakceptowane przez ludzkość.
Unikatowość książki Marci Shore polega m.in. na tym, że przekonanie o nieuchronności powrotu marksizmu wyprowadza m.in. z badań biografii, zachowań, postaw, działalności swych bohaterów – grupy komunistycznych lub komunizujących inteligentów Polski międzywojennej. Jest przekonana do prawdziwości tej tezy, mimo bardzo różnych nieraz dramatycznych losów bohaterów. Drobiazgowo zebrana wiedza o życiu tych ludzi powoduje, że Czytelnik dowiaduje się o faktach dotychczas nieznanych, ukrytych w archiwach lub prywatnych listach czy pamiętnikach, poznaje ich polityczne, ideowe ale i głęboko osobiste namiętności, wśród których miłość – nie tylko do rewolucji – nie zajmuje bynajmniej ostatniego miejsca, a ludzkie słabości i przywary czynią bohaterów książki bliskimi Czytelnikowi, nawet gdy nie w pełni akceptuje niektóre ich czyny lub ich do końca nie rozumie.
Najtragiczniejszą postacią jest niewątpliwie Aleksander Wat, który przeszedł zawiłą drogę życiową. Na początku lat 20. był poetą futurystycznym, w późnych latach 20. zwrócił się ku marksizmowi, redagował legendarne pismo marksistowskie „Miesięcznik Literacki”. W czasie wojny był więziony w ZSRR. Rozwiązania swych wewnętrznych dylematów zaczął szukać w religii. Do Polski wrócił w 1946 r. od połowy lat 50. mieszkał w Europie Zachodniej. W 1967 r. popełnił w Paryżu samobójstwo. Marci Shore pochyla się nad jego biografią z dostrzegalną troską. Dochodzi do wniosku, że poczucie winy stało się głównym motywem niezwykłych, pełnych udręki pamiętników Wata.
Innym bohaterem, którego życie, poglądy i postawa przyciąga uwagę Autorki jest Julian Tuwim. Dorastał w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Łodzi. W młodości był czołowym skamandrytą, sympatykiem lewicy, ale nie angażującym się w okresie międzywojennym w działalność polityczną i partyjną, nigdy nie był członkiem KPP. We wrześniu 1939 r., po agresji Niemiec na Polskę wyjechał z Warszawy, mieszkał w Paryżu, Rio de Janeiro i Nowym Jorku. Wrócił do kraju w 1946 r. i bez zastrzeżeń włączył się w nurt odradzającej się Polski. Skłania do refleksji to, że przebywając w Stanach Zjednoczonych doszedł do identycznych poglądów w sprawie stosunków Polski ze Związkiem Radzieckim, co Wanda Wasilewska, zaangażowana działaczka polityczna w Związku Radzieckim. Pisał: „…tylko i wyłącznie na Rosji, na zgodzie, na przyjaźni z Rosją (…) opiera się nasza przyszłość narodowa”. Tuwim przeszedł w czasie wojny ogromną ewolucję poglądów. W grudniu 1944 r. wysłał list do mieszkającego w Londynie Antoniego Słonimskiego, wyrażając nadzieję, że sojusz rządu londyńskiego i prawicowej emigracji odebrał adresatowi resztki złudzeń co do sytuacji wewnątrz tej emigracji. „Dla Tuwima lata wojny były czasem redefiniowania własnych poglądów politycznych i własnej tożsamości. W 1944 r. opublikowano w Tel Awiwie jego list otwarty „My, Żydzi Polscy”, dedykowany <<Matce w Polsce lub najukochańszym jej cieniom>>” – napisała Marci Shore.
Jedną z głównych bohaterek książki jest Wanda Wasilewska. Marci Shore jest nią wyraźnie zafascynowana, darzy ją wyraźną sympatią. Pisze o jej życiu szczegółowo, szczegółowiej chyba niż o innych, śledzi – chciałoby się powiedzieć – z zapartym tchem jej życiowe dramaty, podziwia silną wolę i twardość charakteru. Pisze o tym, co w Polsce obecnie przemilcza się, o pomocy ludziom skrzywdzonym, np. o skutecznych interwencjach w sprawie zwolnień Polaków z obozów. O tym, że Wasilewska była inicjatorką zorganizowania Polaków przebywających w ZSRR w Związek Patriotów Polskich i inicjatorką utworzenia I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Marci Shore przywołuje opinie ludzi, którzy w tym czasie znali Wandę Wasilewską. Aleksander Wat mówił: „(…) widziałem Wasilewską, rozmawiałem z nią. Naokoło było pełno kłamstwa (…), mnóstwo starych komunistów kłamało, ale jestem absolutnie pewny, że ona była szczera”. „Stryjkowski dostrzegał, że Wasilewska, córka liberalnego socjalisty, miała w sobie bardzo dużo resztek humanistycznych”. Jan Kott przypomniał, że „nigdy nie wypierała się swojej przynależności do PPS, ani swojego ojca, ministra Spraw Zagranicznych w II RP. Chruszczow wspominał w swoich pamiętnikach: „Sam słyszałem, jak mówiła Stalinowi prosto w twarz bardzo nieprzyjemne rzeczy. Mimo to, słuchał jej, a potem wielokrotnie zapraszał na oficjalne rozmowy i nieoficjalne towarzyskie obiady i kolacje”.
Książka Marci Shore jest – niezamierzenie – ważnym, wartościowym udziałem w dyskusji o bardzo złożonych i trudnych problemach niedawnej przeszłości, przyczynkiem do dramatycznych dziejowi formacji lewicowej. Dobrze byłoby gdyby stała się impulsem do poważnej debaty o tradycjach polskiej lewicy, jej dylematach dokonywanych niegdyś i dziś wyborach.

Jerzy Kraszewski

---------
Marci Shore. Kawior i popiół. Życie i śmierć pokolenia oczarowanych i rozczarowanych marksizmem. Wyd. Świat Książki, Warszawa, str. 512.

 

Wydanie bieżące

Recenzje

Są książki, które próbują objaśnić geopolitykę. „Odessanie” Anety Wybieralskiej i Janka Sanockiego robią coś trochę innego: zamiast zaczynać od map, sojuszy i interesów wielkich państw, pozwalają najpierw wejść do miasta i pobyć w nim przez chwilę.

Więcej …
 

Opracowanie „O racji stanu. Ignacy Daszyński 1866-1936” powstało w Roku Daszyńskiego ogłoszonym przez Sejm RP z okazji 90 rocznicy śmierci wybitnego socjalisty i jednego z twórców niepodległości Polski w 1918 roku.

Więcej …
 

W czerwcu, w warszawskim Klubie Księgarza na Rynku Starego Miasta miała miejsce promocja książki prof. Zdzisławy Janowskiej „Dobro wspólne a rzeczywistość polska. Patologia rządzenia”. Książka ta została napisana w oparciu o własne badania Uczonej, o dokumenty i obserwacje uczestniczące. Autorką jest uczoną i zarazem politykiem.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 25 gości 

Statystyka

Odsłon : 8491431

Książka „Przegląd Socjalistyczny: Almanach 2004 – 2024” jest zbiorem wybranych artykułów, które ukazały się w okresie ostatnich 20 lat na łamach kwartalnika. Stanowią one niewielką, ale ważną cześć dorobku pisma. Jest to zbiór 60 artykułów: esejów, materiałów publicystycznych, felietonów napisanych przez 42 wybitnych autorów.

Więcej …
 

Więcej …
 

Więcej …

Temat dnia

Zróbmy coś!

Tak się zastanawiam, czy poza marszami ciszy, telewizyjnym zalewem informacji, który potrwa przez kilka dni, ktokolwiek w Polsce zrobi coś konkretnego aby poprawić nasze bezpieczeństwo i realnie zaradzić problemowi??? Bardzo wątpię.

Więcej …
 
Krakowska masakra pokłosiem haseł „kościół, szkoła, strzelnica”...?

W dniu 7 listopada br. po godzinie 15 ulicami wokół Rynku Głównego w Krakowie (m.in. ulicą Sławkowską) przejechał samochód, z którego kierowca zaczął strzelać z karabinu (typu wojskowego „AR-15”) do przypadkowych przechodniów. Wśród osób przechodzących w tamtej okolicy powstał popłoch i większość z nich ratowała/asekurowała się ucieczką do pobliskich punktów restauracyjnych i sklepowych.

Więcej …
 

Na lewicy

Tradycyjnie, w dniu 13 listopada 2026 roku, złożyliśmy kwiaty przy obelisku upamiętniającym słynną bitwę polskich socjalistów z Kozakami w roku 1904 na Placu Grzybowskim w Warszawie. Była to pierwsza taka wielka akcja PPS przeciw uciemiężeniu Polaków w zaborze rosyjskim, która historycznie stała się przysłowiowym chrztem bojowym Polskiej Partii Socjalistycznej.

Więcej …
 

W związku z tragicznymi wydarzeniami w Krakowie w dniu 7 listopada 2026 roku Polska Partia Socjalistyczna opublikowała Stanowisko, w którym potępia mord, do którego doszło na Krakowskim Rynku.

Więcej …
 

W dniu 7 listopada 2026 roku liczna grupa działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej złożyła kwiaty pod pomnikiem Ignacego Daszyńskiego w Warszawie.
Rokrocznie, od momentu postawienia pomnika Daszyńskiego przy Trakcie Królewskim w Warszawie, w dniu powołania Rządu Ludowego Republiki Polskiej składane są kwiaty przez przedstawicieli PPS i innych ugrupowań lewicowych.

Więcej …
 

W dniu 6 listopada 2026 roku odbyła się w UMCS w Lublinie konferencja naukowa „U progu Niepodległej: Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego i jego miejsce w procesie odbudowy Państwa Polskiego”.
Konferencja była kontynuacją corocznych przedsięwzięć organizacyjnych i politycznych mających na celu upamiętnienie powołania w dniu 6/7 listopada 1918 roku Rządu Ludowego pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.

Więcej …
 

W dniu 27 października 2026 roku w Sali kolumnowej Sejmu RP odbyła się konferencja naukowa zorganizowana z okazji 90 rocznicy śmierci Ignacego Daszyńskiego, premiera Rządu Ludowego w 1918 roku i Marszałka Sejmu w II RP. Konferencja odbywała się pod hasłem: „Ignacy Daszyński. Wokół dziedzictwa demokraty, socjalisty, Marszałka Sejmu”.

Więcej …
 

W dniu 1 października 2026 roku w Płocku odbyła się promocja monografii „O racji stanu. Ignacy Daszyński (1866-1936)”, której organizatorem było Towarzystwo Naukowe Płockie. Monografia powstała pod redakcją naukową dra Andrzeja Ziemskiego. Wyboru tekstów i opracowania dokonał redaktor Przemysław Prekiel.

Więcej …
 

W dniu 12 września 2026 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Rady Mazowieckiej PPS.
Podczas posiedzenia przedyskutowano aktualną sytuację polityczną w kraju. Zwrócono uwagę na potrzebę podjęcia dyskusji na temat przygotowań do mających się odbyć w roku przyszłym wyborów parlamentarnych.

Więcej …
 

W dniu 31 lipca 2026 roku, w przeddzień kolejnej, 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego w Kwaterze powstańców na Cmentarzu Bródnowskim, w której pochowano bojowców PPS, odbyła się uroczystość złożenia kwiatów.

Więcej …
 

W dniu 23 czerwca 2026 roku w Warszawie z okazji 80-tych urodzin upamiętniono Józefa Oleksego, marszałka Sejmu ( II i IV kadencji w latach 1993–1995 i 2004–2005) i premiera (1995–1996). W godzinach rannych grupa przyjaciół złożyła wieńce na grobie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Józef Oleksy zmarł 9 stycznia 2015 roku.

Więcej …
 

25 maja 2026 roku obchodziliśmy 100 rocznicę urodzin Jana Józefa Lipskiego, człowieka zasłużonego również dla ruchu socjalistycznego. W latach 1990-1991 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naczelnej PPS.

Więcej …
 

W dniu 12 maja 2026 roku w Akademii Piotrkowskiej odbyła się konferencja naukowa z okazji 100 rocznicy zamachu majowego pt. „Wojna Polsko – Polska”.

Więcej …
 

W dniu 9 maja 2026 roku w Warszawie w obrębie ulicy Śmiałej na Żoliborzu dokonano otwarcia skweru imienia prof. Krzysztofa Dunin-Wąsowicza, wybitnego historyka, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej, uczestnika ruchu oporu podczas II wojny światowej.

Więcej …