O nieszlachetnym zabijaniu

„Gdy tumany dymu i kurzu upadły – zgrozą przejmujący widok przedstawił się oczom przechodniów. Wszyscy szeregowcy z patrolu strasznie pokaleczeni, leżeli we własnej krwi na ziemi. Z potrzaskanymi rękami i nogami,  z zmasakrowanymi twarzami wili się z bólu, rzężąc w ostatnim konaniu”. To nie jest cytat ze współczesnej gazety, relacjonującej skutki zamachu w Afganistanie, Iraku czy Izraelu, to fragment tekstu pochodzącego z „Nowości Ilustrowanych” z 1905 r.
Zamach przeprowadzili bojówkarze PPS na Woli pod Warszawą. Nie był to bynajmniej incydent. Kiedy przy ul. Natolińskiej w Warszawie młoda dama zrzuciła z balkonu bombę na przejeżdżającego generała Skałona, jemu samemu nic się nie stało, za to zginęła mała dziewczynka z sutereny naprzeciwko. Gdy zamachowiec samobójca – Tadeusz Dzierzbicki – 19 maja 1905 r. zdetonował ładunek w cukierni przy ul. Miodowej 4, zginął nie tylko on sam, dwóch śledzących go agentów, ale także przypadkowy mężczyzna, a „kilkanaście ciężko rannych osób jęczało na chodniku”. Nikt ich wcześniej nie pytał, czy mają ochotę ucierpieć z powodu polowania na generał-gubernatora Maksymowicza. Tak jak nie pytała o zdanie i plany na przyszłość przechodniów znajdujących się 10 października 1909 r. na ul. Świętokrzyskiej Faustyna Morzycka, pierwowzór Stasi Bozowskiej. Do niedawna pełna społecznikowskiej pasji nauczycielka wiejskich dzieci przeszła „kurs rzucania bomb dla kobiet” i rzuciła z okna ładunek na samochód generała Uthofa. Jego w wozie nie było, za to kilka przypadkowych osób zginęło na miejscu, a kilka innych zmarło później w wyniku odniesionych obrażeń. Morzycka nie mogła się pozbyć poczucia winy. „Jesteśmy winni rozlania niewinnej krwi, czy nosząc w sobie taką zbrodnię, można żyć? Strzelanie zza węgła, zamach uprzednio zamierzony, wyliczony co do centymetra – to metody walki tchórzy, ludzi nikczemnych” – powtarzała, aż w końcu połknęła kapsułkę cyjanku. Ale niewielu zamachowców miało takie poczucie winy. Większość, motywowana nienawiścią, żądzą odwetu na wrogu, nie brała pod uwagę ludzkich wiórów, które lecą, gdy drwa się rąbie. Ani wtedy, na początku XX wieku, ani potem, gdy działały Czerwone Brygady, Czarny Wrzesień, IRA, ani dziś, gdy Bogu ducha winnych ludzi truje sarinem sekta Aum Shinrikyō lub grożą fanatyczni islamiści.
Wojciech Lada w książce „Polscy terroryści” przypomina nasilającą się przemoc w latach 1905–1907, „dla formalności chyba nazywaną rewolucją” – jak pisze. Zaczęło się od kijów i kamieni, jakie dał Bronisław Berger czterdziestu robotnikom, by atakowali żandarmów, gdy ci zaczną rozpędzać robotniczą demonstrację. Żaden z przywódców PPS nie był zwolennikiem terroryzmu, ale… Walka polityczna to z pewnością nie zajęcie dla osobników nazbyt szlachetnych i wrażliwych. Edward Abramowski deklarował: „Nie jestem przeciwny akcjom gwałtownym w ogóle, ale jestem za wyeliminowaniem ich z programu”. Po czym w programie PPS zapisano, że nie należy nawoływać do terroru i „przesadnej w tym duchu frazeologii”, ale dodawano: „Również błędnym byłoby wszelkie przesadne umiarkowanie i wszelkie chęci gaszenia”.
W lutym 1904 r. Józef Piłsudski zdecydował o stworzeniu partyjnych bojówek. Owszem, chodziło mu głównie o przygotowanie przyszłych narodowych powstańców, ale na razie ludźmi kierowała przede wszystkim chęć zemsty. Na Rosjanach – za represje, na burżujach – za wyzysk, na szpiegach – za donosy. I się zaczęło. Pierwsze strzały w stronę żandarmów poleciały na placu Grzybowskim 13 listopada 1904 r., 10 lutego 1905 r. pierwszą bombę rzucono na patrol kozacki na ul. Złotej – wszystko w Warszawie. A później „Robotnik” wprowadził stalą rubrykę „Kronika terrorystyczna” i np. donosił, iż od 15 do 19 sierpnia raniono bądź zabito: 2 komisarzy cyrkułowych, 6 rewirowych, 24 policmajstrów, 25 starszych i młodszych strażników, 18 podoficerów i szeregowców żandarmskich, byłego żandarma, starszego dozorcę więziennego, dwóch szpiegów.
Wojciech Lada przypomina, że nie tylko zabijano konkretnych ludzi, ale z inicjatywy partii dokonywano napadów na pociągi, furgony pocztowe, sklepy monopolowe – celem było pozyskanie pieniędzy na działalność PPS; wysadzano mosty; odbijano z aresztów czy więzień współtowarzyszy. Żeby te wszystkie akcje móc przeprowadzić, trzeba było odpowiednio przygotować ludzi. W listopadzie 1905 r. powstała w Krakowie szkoła bojowa, gdzie „uczniowie” zdobywali wiedzę na temat broni, konstruowania bomb, sposobów prowadzenia walki ulicznej, niszczenia linii kolejowych, wysadzania mostów itp. Do połowy 1906 r. wykształcono tam około 140 instruktorów. Powstał podręcznik: „Wskazówki dla walczących” Stanisława Najmana, drukowano też rozmaite instrukcje, jak zrobić bombę, jak się nią posługiwać.
W 1906 r. PPS-Frakcja Rewolucyjna miała około 5 tysięcy bojowników, którzy coraz częściej prowadzili akcje na własną rękę Kontrole nad nimi – przypomina autor książki – osłabiły liczne aresztowania wśród partyjnych działaczy wyższego szczebla albo ich emigracja do Galicji, gdzie Piłsudski wraz z generałem Sosnkowskim organizowali Związek Walki Czynnej. Doszło do tego, że łódzki oddział PPS zdecydował się na rozwiązanie swojej bojówki. Odezwę w tej sprawie opublikowała „Nowa Reforma”: „Zatrważające objawy zdeprawowania ruchu przybierają coraz straszniejsze formy. (…) Połowa pieniędzy zebranych na cele partyjne ginęła. Nadużywano broni do celów osobistych. (…) Wielu wybitnych byłych towarzyszy przeszło do organizacji bandyckich”.
To jest istota sprawy, którą uwypukla autor „Polskich terrorystów”. Zło czynione nawet w dobrej sprawie wyplątuje się szybko ze szlachetnych pobudek i rośnie już we własnej, czystej postaci. Rewolucyjny terror z czasem doprowadził do walk bratobójczych, między Polakami. Ścierały się ze sobą bojówki socjalistów i narodowców. Zaborca mógł patrzeć z radością, jak sami się osłabiamy. Początkowa walka o robotniczą sprawę, sprawiedliwość społeczną, walka z zaborcą zaczęła się przekształcać w bandycką awanturę. Wreszcie 24 kwietnia 1907 r. z inicjatywy PPS zwołano konferencję wszystkich partii i zgodnie uchwalono zaprzestanie walk. Szaleństwo nieco opanowano, choć wśród ludzi wciąż krążyło kilkadziesiąt tysięcy browningów, a wiele osób nie zapomniało, jak się robi bomby.
„Polscy terroryści” to książka przede wszystkim historyczna – przypomina fragment dziejów. Autor dołącza do tekstu obszerną bibliografię, wydawca dodaje ilustracje z epoki, indeks nazwisk, informację o źródłach fotografii. Przy czym rzecz jest atrakcyjnie napisana – żywy styl, zręcznie wprowadzane w tok opowieści cytaty; wiedza, przekazywana czytelnikowi, rozszerza się koncentrycznie – w poszczególnych częściach książki autor wraca do już przywołanego faktu i opisuje go dokładniej, niekiedy od innej strony. Ale publikacja Wojciecha Lady dotyka też problematyki politycznej i filozoficznej. Każe się zastanowić nad etycznym wymiarem terroryzmu (nawet gdy jesteśmy przywiązani do swoich narodowych bohaterów). Stawia pytanie o moralną ocenę walki skrytobójczej. To nie są przyjemne i łatwe zagadnienia dla Polaków. Niejednokrotnie w naszych dziejach, nie mogąc pokonać wroga w otwartym polu, ratowaliśmy się działaniami konspiracyjnymi, walką partyzancką, czyli zza węgła, zza drzewa. „Łudziliśmy despotę” i nagle strzelali z tyłu. Nikt przy zdrowych zmysłach nie będzie potępiał naszych odnoszonych w ten sposób zwycięstw, ale… Do głosu dochodzi moralność Kalego: my walczymy w słusznej sprawie, lecz gdy w imię swoich celów ktoś w nas uderza terrorem – niedobrze. Jest o czym myśleć, choć świata to nie zmieni.

Małgorzata Kąkiel

---
Wojciech Lada, „Polscy terroryści”.  Wydawnictwo „Znak Horyzont”, Kraków 2014, 365 stron.

 

Wydanie bieżące

Recenzje

Są książki, które próbują objaśnić geopolitykę. „Odessanie” Anety Wybieralskiej i Janka Sanockiego robią coś trochę innego: zamiast zaczynać od map, sojuszy i interesów wielkich państw, pozwalają najpierw wejść do miasta i pobyć w nim przez chwilę.

Więcej …
 

Opracowanie „O racji stanu. Ignacy Daszyński 1866-1936” powstało w Roku Daszyńskiego ogłoszonym przez Sejm RP z okazji 90 rocznicy śmierci wybitnego socjalisty i jednego z twórców niepodległości Polski w 1918 roku.

Więcej …
 

W czerwcu, w warszawskim Klubie Księgarza na Rynku Starego Miasta miała miejsce promocja książki prof. Zdzisławy Janowskiej „Dobro wspólne a rzeczywistość polska. Patologia rządzenia”. Książka ta została napisana w oparciu o własne badania Uczonej, o dokumenty i obserwacje uczestniczące. Autorką jest uczoną i zarazem politykiem.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 28 gości 

Statystyka

Odsłon : 8491547

Książka „Przegląd Socjalistyczny: Almanach 2004 – 2024” jest zbiorem wybranych artykułów, które ukazały się w okresie ostatnich 20 lat na łamach kwartalnika. Stanowią one niewielką, ale ważną cześć dorobku pisma. Jest to zbiór 60 artykułów: esejów, materiałów publicystycznych, felietonów napisanych przez 42 wybitnych autorów.

Więcej …
 

Więcej …
 

Więcej …

Temat dnia

Zróbmy coś!

Tak się zastanawiam, czy poza marszami ciszy, telewizyjnym zalewem informacji, który potrwa przez kilka dni, ktokolwiek w Polsce zrobi coś konkretnego aby poprawić nasze bezpieczeństwo i realnie zaradzić problemowi??? Bardzo wątpię.

Więcej …
 
Krakowska masakra pokłosiem haseł „kościół, szkoła, strzelnica”...?

W dniu 7 listopada br. po godzinie 15 ulicami wokół Rynku Głównego w Krakowie (m.in. ulicą Sławkowską) przejechał samochód, z którego kierowca zaczął strzelać z karabinu (typu wojskowego „AR-15”) do przypadkowych przechodniów. Wśród osób przechodzących w tamtej okolicy powstał popłoch i większość z nich ratowała/asekurowała się ucieczką do pobliskich punktów restauracyjnych i sklepowych.

Więcej …
 

Na lewicy

Tradycyjnie, w dniu 13 listopada 2026 roku, złożyliśmy kwiaty przy obelisku upamiętniającym słynną bitwę polskich socjalistów z Kozakami w roku 1904 na Placu Grzybowskim w Warszawie. Była to pierwsza taka wielka akcja PPS przeciw uciemiężeniu Polaków w zaborze rosyjskim, która historycznie stała się przysłowiowym chrztem bojowym Polskiej Partii Socjalistycznej.

Więcej …
 

W związku z tragicznymi wydarzeniami w Krakowie w dniu 7 listopada 2026 roku Polska Partia Socjalistyczna opublikowała Stanowisko, w którym potępia mord, do którego doszło na Krakowskim Rynku.

Więcej …
 

W dniu 7 listopada 2026 roku liczna grupa działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej złożyła kwiaty pod pomnikiem Ignacego Daszyńskiego w Warszawie.
Rokrocznie, od momentu postawienia pomnika Daszyńskiego przy Trakcie Królewskim w Warszawie, w dniu powołania Rządu Ludowego Republiki Polskiej składane są kwiaty przez przedstawicieli PPS i innych ugrupowań lewicowych.

Więcej …
 

W dniu 6 listopada 2026 roku odbyła się w UMCS w Lublinie konferencja naukowa „U progu Niepodległej: Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego i jego miejsce w procesie odbudowy Państwa Polskiego”.
Konferencja była kontynuacją corocznych przedsięwzięć organizacyjnych i politycznych mających na celu upamiętnienie powołania w dniu 6/7 listopada 1918 roku Rządu Ludowego pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.

Więcej …
 

W dniu 27 października 2026 roku w Sali kolumnowej Sejmu RP odbyła się konferencja naukowa zorganizowana z okazji 90 rocznicy śmierci Ignacego Daszyńskiego, premiera Rządu Ludowego w 1918 roku i Marszałka Sejmu w II RP. Konferencja odbywała się pod hasłem: „Ignacy Daszyński. Wokół dziedzictwa demokraty, socjalisty, Marszałka Sejmu”.

Więcej …
 

W dniu 1 października 2026 roku w Płocku odbyła się promocja monografii „O racji stanu. Ignacy Daszyński (1866-1936)”, której organizatorem było Towarzystwo Naukowe Płockie. Monografia powstała pod redakcją naukową dra Andrzeja Ziemskiego. Wyboru tekstów i opracowania dokonał redaktor Przemysław Prekiel.

Więcej …
 

W dniu 12 września 2026 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Rady Mazowieckiej PPS.
Podczas posiedzenia przedyskutowano aktualną sytuację polityczną w kraju. Zwrócono uwagę na potrzebę podjęcia dyskusji na temat przygotowań do mających się odbyć w roku przyszłym wyborów parlamentarnych.

Więcej …
 

W dniu 31 lipca 2026 roku, w przeddzień kolejnej, 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego w Kwaterze powstańców na Cmentarzu Bródnowskim, w której pochowano bojowców PPS, odbyła się uroczystość złożenia kwiatów.

Więcej …
 

W dniu 23 czerwca 2026 roku w Warszawie z okazji 80-tych urodzin upamiętniono Józefa Oleksego, marszałka Sejmu ( II i IV kadencji w latach 1993–1995 i 2004–2005) i premiera (1995–1996). W godzinach rannych grupa przyjaciół złożyła wieńce na grobie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Józef Oleksy zmarł 9 stycznia 2015 roku.

Więcej …
 

25 maja 2026 roku obchodziliśmy 100 rocznicę urodzin Jana Józefa Lipskiego, człowieka zasłużonego również dla ruchu socjalistycznego. W latach 1990-1991 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naczelnej PPS.

Więcej …
 

W dniu 12 maja 2026 roku w Akademii Piotrkowskiej odbyła się konferencja naukowa z okazji 100 rocznicy zamachu majowego pt. „Wojna Polsko – Polska”.

Więcej …
 

W dniu 9 maja 2026 roku w Warszawie w obrębie ulicy Śmiałej na Żoliborzu dokonano otwarcia skweru imienia prof. Krzysztofa Dunin-Wąsowicza, wybitnego historyka, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej, uczestnika ruchu oporu podczas II wojny światowej.

Więcej …